sponsored links
TED@IBM

Charity Wayua: A few ways to fix an ailing government

Charity Wayua: အစိုးရကို ပြင်ပေးရန် နည်းလမ်း

November 15, 2016

Charity Wayua ဟာ သူမရဲ့ ကင်ဆာရောဂါ သုတေသီ ကျွမ်းကျင်မှုများကို ရောဂါသည်နဲ့ လုံးဝမတူချင်တဲ့ သူမရဲ့ ဇာတိနိုင်ငံ ကင်ညာ အစိုးရကို ကုသရန် သုံးနေပါတယ်။ စီးပွားရေး တိုးတက်ရေးနဲ့ ကြီးထွားရေးအတွက် သိပ်ကို အရေးကြီးတဲ့ လုပ်ငန်းသစ်များ ဖွင့်လှစ်ရေး လုပ်ငန်းစဉ်ကို အကြီးအကျယ် ပြောင်းလဲပစ်ရန် သူမဟာ သူမရဲ့ အစိုးရကို ကူပေးခဲ့ရာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အသစ်တွေ ဝင်လာကြပြီး ကမ္ဘာ့ဘဏ်ကနေပြီး ထိပ်သီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲနိုင်တဲ့ နိုင်ငံဆိုပြီး အသိအမှတ်ပြုခံခဲ့ရပါတယ်။

Charity Wayua - Public sector researcher
IBM's Charity Wayua is a research manager in Nairobi, Kenya, where she leads the company's the public sector research team. Full bio

sponsored links
Double-click the English subtitles below to play the video.
Growing up in Kenya,
ကင်ညာမှာ ကြီးပြင်းလာစဉ်၊
00:12
I knew I always wanted
to study biochemistry.
ကျွန်မဟာ ဇီဝဓာတုဗေဒကို လေ့လာခဲ့ချင်တာ
သိနားလည်ခဲ့တယ်။
00:14
See, I had seen the impact of the high
prevalence of diseases like malaria,
ငှက်ဖျားလို ရောဂါ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့
နေတာကို ကျွန်မ မြင်တွေ့နေခဲ့ရရာ၊
00:18
and I wanted to make medicines
that would cure the sick.
ရောဂါရှင်တွေကို ကုစားပေးမယ့်
ဆေးဝါတွေ ဖန်တီးခဲ့ချင်တယ်။
00:24
So I worked really hard,
ဒါ့ကြောင့် ကျွန်မ အားထုတ်ကာ
00:27
got a scholarship to the United States,
where I became a cancer researcher,
အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသွားရန် ပညာသင်ဆု
ရခဲ့ပြီး ကင်ဆာသုတေသီ ဖြစ်လာခဲ့တယ်။
00:29
and I loved it.
ဒါကို ကျွန်မ ကြိုက်တယ်။
00:32
For someone who wants to cure diseases,
ရောဂါတွေကို ကုစားလိုသူအတွက်
00:34
there is no higher calling.
မြင့်မားလှတဲ့ အောင်မြင်မှုပါ။
00:36
Ten years later, I returned
to Kenya to do just that.
ဆယ်နှစ်အကြာတွင် ကျွန်မဟာ အဲဒါကို
ဆက်လုပ်ရန် ကင်ညာကို ပြန်လာတယ်။
00:39
A freshly minted PhD,
PhD ဘွဲ့ကို ရပြီးပြီးချင်း၊
00:43
ready to take on this horrific illness,
ကင်ညာနိုင်ငံမှာ သေဒဏ်ပေးခံရမှုနဲ့
တူတဲ့ အဲဒီလို ကြောက်မက်ဖွယ်ရာ
00:45
which in Kenya was almost
certainly a death sentence.
ရောဂါတွေကို တိုက်ဖျက်ရန်
အသင့်ရှိနေခဲ့တယ်။
00:47
But instead of landing a job
in a pharmaceutical company
ဒါပေမဲ့ ဆေးဝါးထုတ်လုပ်ရေး
ကုမ္ပဏီမှာ ဒါမှမဟုတ်
00:51
or a hospital,
ဆေးရုံမှာ အလုပ်လုပ်ရမယ့် အစား၊
00:54
I found myself drawn
to a different kind of lab,
ကျွန်မ လုံးဝမတူတဲ့ ဓာတ်ခွဲခန်းမျိုးမှာ၊
00:56
working with a different
kind of patient --
လုံးဝကွဲပြားတဲ့ လူနာကို ကုစားနေခဲ့တယ်။
00:59
a patient whose illness was so serious
သိပ်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ရောဂါ
ရထားတဲ့ လူနာနဲ့၊
01:01
it impacted every single
person in my country;
နိုင်ငံထဲက လူတိုင်းနဲ့ အရာတိုင်းကို
သက်ရောက်မှု ရှိတဲ့ လူနာပါ။
01:04
a patient who needed to get healthy fast.
အမြန်ဆုံး ကုသပေးရန် လိုအပ်နေခဲ့တဲ့ လူနာပါ။
01:07
That patient was my government.
အဲဒီလူနာက ကျွန်မရဲ့ အစိုးရပါ။
01:10
(Laughter)
(ရယ်မောသံ)
01:14
See, many of us will agree that lots
of governments are unhealthy today.
အစိုးရ အများအပြားတို့ဟာ မကျန်းမာ
ကြတာကို ကျွန်မတို့ သဘောတူကြမှာပါ။
01:16
(Laughter)
(ရယ်မောသံများ)
01:20
(Applause)
(လက်ခုပ်တီးသံများ)
01:22
And Kenya was no exception.
ကင်ညာဟာလည်း ခြွင်းချက် မဟုတ်ခဲ့ပါ။
01:28
When I returned to Kenya in 2014,
ကျွန်မ ကင်ညာကို ၂၀၁၄ ခုနှစ်မှာ
ပြန်ရောက်လာတော့
01:30
there was 17 percent youth unemployment.
အဲဒီမှာ လူငယ်တွေ ၁၇ % အလုပ်လက်မဲ့
ဖြစ်နေခဲ့ကြတယ်။
01:33
And Nairobi, the major business hub,
စီးပွားရေး ဗဟိုချက်ဖြစ်တဲ့
နိုင်ရိုဘီမြို့ ဆိုရင်၊
01:36
was rated 177th on the quality
of living index.
လူနေမှု အရည်အသွေး အညွှန်းအရ
၁၇၇ ခုမြောက် နေရာမှာ ရှိနေခဲ့တယ်။
01:39
It was bad.
အရမ်းကို ဆိုးခဲ့တယ်။
01:43
Now, an economy is only as healthy
as the entities that make it up.
တကယ်တော့ စီးပွားရေး အောင်မြင်ရန် ပါဝင်တဲ့
လုပ်ငန်းတွေ အောင်မြင်ဖို့ လိုအပ်တယ်။
01:46
So when government --
အရေးကြီးဆုံး ဖြစ်တဲ့
01:51
one of its most vital entities --
အစိုးရက အားနည်းမယ်၊
01:52
is weak or unhealthy,
မကျန်းမာဘူးဆိုရင်၊
01:54
everyone and everything suffers.
လူတိုင်း၊ အရာတိုင်း ခံစာကြရမှာပါ။
01:55
Sometimes you might
put a Band-Aid in place
ကျွန်မတို့ တစ်ခါတရံတွင်
ဆေးပလတ်စတာ ကပ်ပေးလျက်
01:58
to try and temporarily stop the pain.
နာကျင်နေတာကို ယာယီ ကုစားနိုင်ကြတယ်။
02:01
Maybe some of you here have participated
ရှင်တို့ထဲက တချို့များ အာဖရိက
တစ်နိုင်ငံ
02:04
in a Band-Aid operation
to an African country --
အထဲက အဲဒီလို ယာယီကုစားမှုမျိုးထဲ
ပါဝင်ခဲ့ဘူးကြမှာပါ၊
02:06
setting up alternative schools,
building hospitals, digging wells --
ကျောင်းကို အစားထိုး ဆောက်တာ၊ ဆေးရုံ
ဆောက်တာ၊ ရေတွင်းတူးတာထဲ ပါခဲ့ကြလား၊
02:09
because governments there
either weren't or couldn't provide
အစိုးရက သူ့နိုင်ငံသားတွေအတွက်
ဘာကိုမှ လုပ်မပေး
02:14
the services to their citizens.
စီစဉ်မပေးနိုင်ခဲ့လို့ ကူလုပ်ခဲ့ရတာမျိုး။
02:17
We all know this is a temporary solution.
အဲဒါဟာ ယာယီ အဖြေသာ ဖြစ်တာ
လူတိုင်း အသိပါပဲ။
02:19
There are just some things
Band-Aids can't fix,
ဒါပေမဲ့၊ ယာယီ ဆေးပလတ်စတာနဲ့
ကုစားမရနိုင်တဲ့ အရာတွေရှိတယ်။
02:23
like providing an environment
where businesses feel secure
လုပ်ငန်းတွေ အနေနဲ့ လုံလုံခြုံခြုံ
ရှိတာမျိုး၊ သူတို့ တန်းတူ အခွင့်အရေး
02:26
that they'll have an equal opportunity
ရတာမျိုး၊ သူတို့ဟာ သူတို့ရဲ့
02:31
to be able to run and start
their businesses successfully.
လုပ်ငန်းတွေကို အောင်မြင်စွာ လုပ်ကိုင်
နိုင်မှာ ခံစားရဖို့လိုမျိုး။
02:33
Or there are systems in place
ဒါမှမဟုတ် ပုဂ္ဂိုလ်တွေ ဖန်တီးခဲ့ကြတဲ့
02:36
that would protect the private
property that they create.
ပိုင်ဆိုင်မှုကို ကာကွယ်ပေးမဲ့ စနစ်တွေ
ရှိရန် လိုတာမျိုး။
02:38
I would argue,
စီးပွားရေး လုပ်ငန်းတွေ
02:41
only government is capable of creating
these necessary conditions
ရှင်သန်ရန် လိုအပ်တဲ့ ဒီလို
အခြေအနေတွေကို အစိုးရကသာ ဖန်တီး
02:42
for economies to thrive.
ပေးနိုင်တာ ကျွန်မ ပြောချင်တယ်။
02:45
Economies thrive when business are able
to quickly and easily set up shop.
လုပ်ငန်းတွေ လျင်မြန် လွယ်ကူစွာ ဈေးဆိုင်တွေ
ဖွင့်နိုင်မှ စီးပွားရေး အောင်မြင်မှာပါ။
02:48
Business owners create new sources
of income for themselves,
လုပ်ငန်းရှင်တွေ သူတို့ကိုယ်နှိုက်
အတွက် ဝင်ငွေရင်းမြစ်တွေ ဖန်တီးကြတယ်၊
02:53
new jobs get added into the economy
စီးပွားရေးထဲကို အလုပ်သစ်တွေ
ပါဝင်လာကြပြီး
02:56
and then more taxes are paid
to fund public projects.
အများပြည်သူ စီမံကိန်းများအတွက်
အခွန်တွေကို တိုးပြီး ရလာနိုင်တယ်။
02:59
New business is good for everyone.
လုပ်ငန်းသစ်ဆိုတာ လူတိုင်းအတွက်
ကောင်းတဲ့ အရာပါ။
03:03
And it's such an important measure
of economic growth,
အဲဒါဟာ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုကို
ပြသတဲ့ အရေးကြီးတဲ့ အညွှန်းပါ၊
03:06
the World Bank has a ranking called
the "Ease of Doing Business Ranking,"
ကမ္ဘာ့ဘဏ်ဟာ “လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်ရတာ
လွယ်ကူမှု အဆင့်” ကို သတ်မှတ်တာ ရှိပါတယ်။
03:09
which measures how easy
or difficult it is to start a business
နိုင်ငံ တစ်ခုခုမှာ လုပ်ငန်းကို စတင်
လုပ်ကိုင်ရတာ ဘယ်လောက်
03:13
in any given country.
လွယ်ကူကြောင်းကို ပြပါတယ်။
03:16
And as you can imagine,
နိုင်ငံ တစ်ခုခုရဲ့ အစိုးရဟာ
03:17
starting or running a business
in a country with an ailing government --
မကျန်းမလာဘူးဆိုရင် လုပ်ငန်း တစ်ခုခု
စတင် လုပ်ကိုင်ရတာ လုံးဝနီးပါး
03:20
almost impossible.
မဖြစ်နိုင်တာ ရှင်းနေပါတယ်။
03:23
The President of Kenya knew this,
which is why in 2014,
ကင်ညာ သမ္မတက အဲဒါကို နားလည်လို့၊
၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင်
03:26
he came to our lab and asked
us to partner with him
ကျွန်မတို့ရဲ့ ဓာတ်ခွဲခန်းကို လာခဲ့ပြီး
လုပ်ကူပေးရန်
03:30
to be able to help Kenya
to jump-start business growth.
ကင်ညာမှာ လုပ်ငန်းသစ်တွေ တဟုန်ထိုး
ကြီးထွားလာဖို့ ကူညီပေးရန် ပြောတယ်။
03:33
He set an ambitious goal:
ကင်ညာ နိုင်ငံကို ကမ္ဘာ့ဘဏ်ရဲ့
အဆင့်ထဲ
03:37
he wanted Kenya to be ranked top 50
in this World Bank ranking.
ထိပ်သီး ၅၀ အကြားမှာ ပါလာစေရန်
ဆိုပြီး သမ္မတက ပန်းတိုင် ချမှတ်ခဲ့တယ်။
03:39
In 2014 when he came,
သမ္မတ ကျွန်မတို့ထံ လာခဲ့တဲ့
၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင်
03:45
Kenya was ranked 136 out of 189 countries.
ကင်ညာဟာ ၁၈၉ နိုင်ငံ အကြားမှာ
၁၃၆ နေရာတွင် ရှိနေခဲ့တယ်။
03:47
We had our work cut out for us.
ကျွန်မတို့ လုပ်နေခဲ့တာတွေ
ဖြတ်တောက်လိုက်တယ်။
03:51
Fortunately, he came to the right place.
သမ္မတဟာ နေရာမှန်ကို လာခဲ့တာ
ကံကောင်းခဲ့ပါတယ်။
03:55
We're not just a Band-Aid kind of team.
ကျွန်မတို့ဟာ ဆေးပလတ်စတာ အဖွဲ့
ဖြစ်ခဲ့ရုံသာမကပါ။
03:58
We're a group of computer scientists,
mathematicians, engineers
ကျွန်မတို့ထံတွင် ကင်ဆာ သုတေသီများအပြင်
ကွန်ပျူတာ ပညာရှင်တွေ၊ သင်္ချာပညာရှင်တွေ၊
04:00
and a cancer researcher,
အင်ဂျင်နီယာတွေလည်း ရှိပါတယ်။
04:04
who understood that in order
to cure the sickness
အစိုးရလို ကြီးမားလှတဲ့ စနစ်ကြီးကို
ကုစားပေးရန် အတွက်
04:06
of a system as big as government,
ခန္ဓာကိုယ် တစ်ခုလုံး စစ်ဆေးကြည့်ရန်
04:08
we needed to examine the whole body,
လိုအပ်တာကို သူတို့ သိခဲ့ကြတယ်။
04:10
and then we needed to drill down
all the way from the organs,
ကျွန်မတို့ဟာ ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းများ
တလျှောက် လိုက်စူးစမ်းရန်
04:13
into the tissues,
အသားမျှင်တွေကို
04:16
all the way to single cells,
ဆဲလ်တိုင်းကို လေ့လာရမယ်၊
04:17
so that we could properly
make a diagnosis.
အဲဒီကျမှသာ ရောဂါကို စူးစမ်း
ဖေါ်ထုတ်ပေးနိုင်မှာပါ။
04:19
So with our marching orders
from the President himself,
သမ္မတထံမှ ထွက်လာတဲ့
ကျွန်မတို့ရဲ့ အမိန့်ပေးချက်များဖြင့်
04:22
we embarked on the purest
of the scientific method:
ကျွန်မတို့ရဲ့ အဖြစ်နိုင်ဆုံး သိပ္ပံနည်းကျ
လုပ်ကိုင်ခဲ့တယ်-
04:25
collecting data --
ဒေတာတွေကို စုစည်းတယ်--
04:28
all the data we could get our hands on --
လက်လှမ်းမှီသမျှ ဒေတာ အားလုံးကို
ရယူကြတယ်၊
04:29
making hypotheses,
အဆိုကြမ်းတွေကို ပြုစုကြ၊
04:31
creating solutions,
အဖြေတွေကို ရှာကြံကြ၊
04:33
one after the other.
တစ်ခုပြီး တစ်ခုပေါ့လေ။
04:34
So we met with hundreds of individuals
who worked at government agencies,
အစိုးရ အေဂျင်စီတွေမှာ၊ အခွန် ဌာနတွေမှာ
မြေယာ ရုံးတွေမှာ၊
04:36
from the tax agency, the lands
office, utilities company,
အသုံးအဆောင် ကုမ္ပဏီများမှာ၊
ကုမ္ပဏီတွေ မှတ်ပုံတင်ရန်
04:40
the agency that's responsible
for registering companies,
တာဝန်ရှိကြတဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေက
တာဝန်ကျလူတွေနဲ့ တွေ့ဆုံခဲ့ကြတယ်၊
04:44
and with each of them, we observed
them as they served customers,
သုံးစွဲကြသူတွေကို သူတို့က ဝန်ဆောင်
ပေးခဲ့ကြတယ်ဆိုတော့၊
04:48
we documented their processes --
most of them were manual.
သူတို့ရဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်ကို၊ လက်နဲ့ လုပ်ရတာ
တွေကို မှတ်တမ်း တင်ခဲ့ကြတယ်။
04:51
We also just went back and looked at
a lot of their previous paperwork
ပြီးတော့ သူတို့ အရင်တုန်းက လုပ်ကိုင်
ခဲ့ကြတာတွေကိုလည်း လေ့လာခဲ့ကြကာ
04:57
to try and really understand;
တကယ့်ကို စမ်းကြည့်လျက် နားလည်ရန်
ကြိုးစားခဲ့ကြတယ်။
05:00
to try and diagnose what bodily
malfunctions had occurred
ကမ္ဘာ့ဘဏ်ရဲ့ စာရင်းတွင် ၁၃၆ ခုမြောက်
နေရာမှာ ရှိနေအောင် လုပ်ခဲ့ကြတဲ့
05:03
that lead to that 136th spot
on the World Bank list.
ခန္ဓာကိုယ်ဆိုင်ရာ ချွတ်ယွင်းချက်တွေကို
ဖေါ်ထုတ်ဖို့ ကြိုးစားခဲ့ကြတယ်။
05:06
What did we find?
ကျွန်မတို့ ဘာတွေ တွေ့ခဲ့လဲ။
05:10
Well, in Kenya it was taking 72 days
ကင်ညာနိုင်ငံတွင် လုပ်ငန်းရှင်
အနေနဲ့ ၎င်းရဲ့ ပိုင်ဆိုင်မှုကို
05:11
for a business owner
to register their property,
မှတ်ပုံတင်ချင်ရင် ၇၂ ရက်ကြာတယ်။
05:15
compared to just one day in New Zealand,
ဒုတိယ ချိတ်တဲ့ နယူးဇီလန်မှာ
05:18
which was ranked second
on the World Bank list.
အဲဒါကို တစ်ရက်တည်းနဲ့
လုပ်လို့ ရနိုင်တဲ့ဟာ။
05:21
It took 158 days to get
a new electric connection.
လျှပ်စစ်သွယ်ပေးစေချင်ရင်
ကိုရီးယား နိုင်ငံမှာ ၁၈ ရက်နဲ့ ရတဲ့ဟာကို
05:24
In Korea it took 18 days.
ဒီမှာ ၁၅၈ ရက် စောင့်ရတယ်။
05:29
If you wanted to get a construction permit
တစ်ခုခုကို ဆောက်လုပ်ဖို့အတွက်
ဆောက်လုပ်ခွင့်
05:32
so you could put up a building,
ပါပစ်ကို ရယူချင်တယ်ဆိုရင်၊
05:34
in Kenya, it was going
to take you 125 days.
ကင်ညာ နိုင်ငံမှာ ၁၂၅ ရက်
အချိန်ကြာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
05:36
In Singapore, which is ranked first,
that would only take you 26 days.
ပထမ နေရာမှာ ရှိနေတဲ့ စင်ကာပူမှာ ဆိုရင်
၂၈ ရက်ဘဲ ကြာပါတယ်။
05:40
God forbid you had to go to court
ကန်ထရိုက် ချုပ်ဆိုရန် အငြင်းပွားမှုတစ်ခုခု
05:45
to get help in being able to settle
a dispute to enforce a contract,
တရားရုံးမှာ ဖြေရှင်းပေးရန် လိုမှာမျိုးကို
ရှောင်ရှားနိုင်ပါစေ ဆုတောင်းလိုတယ်၊
05:47
because that process alone
would take you 465 days.
အဲဒီလို ကြားနာမှုဟာ ၄၆၅ ရက်အထိကို
ကြာနိုင်တာမို့လို့ပါ။
05:51
And if that wasn't bad enough,
အဲဒီထက် ပိုဆိုးနိုင်သေးတာက၊
05:56
you would lose 40 percent
of your claim in just fees --
လုပ်ငန်းရှင်ဟာ တရားဝင် ပေးရန်လိုတဲ့
အခကြေးငွေများ ဖြစ်တဲ့၊ တရားရုံးခများ၊
06:00
legal fees, enforcement fees, court fees.
အမိန့် ရုပ်လုံးဖေါ်ခများ၊ ရှေ့နေခများ
အတွက် ၄၀ % ရှုံးဦးမယ်။
06:04
Now, I know what you're thinking:
ဒါတွေကို ပြောနေစဉ်ရှင်တို့ စဉ်းစားမိမှာက-
06:09
for there to exist such inefficiencies
in an African country,
အာဖရိက နိုင်ငံ တစ်ခုမှာ ဒီလို
ထိထိရောက်ရောက် မရှိမှုဟာ
06:12
there must be corruption.
ခြစားမှုကြောင့် ဖြစ်မယ်ပေါ့။
06:16
The very cells that run the show
must be corrupt to the bone.
ဒီလို ဖြစ်ပျက်နေတာ ခြစားမှု
အရိုးစွဲနေလို့ပဲ ဖြစ်ရမယ်ပေါ့။
06:18
I thought so, too, actually.
ကျွန်မလည်း အဲဒီလို ထင်ခဲ့တယ်။
06:22
When we started out,
ကျွန်မတို့ စလုပ်ကြတော့၊
06:24
I thought I was going to find
so much corruption,
ခြစားမှုတွေ အများကြီး တွေ့ရမယ်လို့
ထင်ခဲ့ကြတယ်၊
06:26
I was literally going to either die
or get killed in the process.
ဒါကို လုပ်ကိုင်စဉ် သေဘဲ သေသွားမလား
အသတ်ပဲ ခံရမလား တကယ် ထင်ခဲ့တယ်။
06:29
(Laughter)
(ရယ်မောသံများ)
06:33
But when we dug deeper,
ဒါပေမဲ့ ကျွန်မတို့ တူးပြီးရင်း တူးကြတော့၊
06:36
we didn't find corruption
in the classic sense:
သမရိုးကျ သဘောမျိုး ခြစားမှု မတွေ့ရဘူး-
06:38
slimy gangsters lurking in the darkness,
မှောင်မည်းနေတဲ့ အကြားမှာ
လူဆိုးဂိုဏ်း သမားတွေ
06:42
waiting to grease the palms
of their friends.
လုပ်ငန်းရှင်ကို လိုက်ဖမ်းနေတာ မဟုတ်ခဲ့ပါ။
06:45
What we found was an overwhelming
sense of helplessness.
ကျွန်မတို့ တွေ့မြင်ရတာက ဘာမှလုပ်
မရနိုင်ဘူးဆိုတဲ့ စိတ်တွေပါပဲ။
06:48
Our government was sick,
ကျွန်မတို့ အစိုးရ မမာဘူး၊
06:53
because government
employees felt helpless.
အစိုးရ ဝန်ထမ်းတွေ ဘာလုပ်ရမှန်း
မသိ ဖြစ်နေခဲ့ကြလို့ပါ။
06:54
They felt that they were not
empowered to drive change.
သူတို့ဆီမှာ ပြောင်းလဲအောင်
လုပ်နိုင်စွမ်း မရှိဘူးလို့ ခံစားတယ်။
06:58
And when people feel stuck and helpless,
လူတွေက ညှပ်မိနေကာ ဘာမှ
မလုပ်နိုင်ဘူးလို့ ခံစားနေရင်၊
07:02
they stop seeing their role
in a bigger system.
စနစ်ကြီးထဲက သူတို့ရဲ့
အခန်းကဏ္ဍကို မမြင်နိုင်တော့ပါ။
07:06
They start to think the work they do
doesn't matter in driving change.
သူတို့ လုပ်နေတာတွေဟာ ပြောင်းလဲမှု
အတွက် အရေးမပါဘူးလို့ ထင်ကြတယ်။
07:10
And when that happens,
အဲဒီလို ထင်လာကြတာနဲ့
07:14
things slow down,
အရာတွေအားလုံး နှေးလာတော့တယ်၊
07:16
fall through the cracks
အက်ကြောင်းထဲ ထိုးကျတော့တယ်၊
07:18
and inefficiencies flourish.
နေရာတိုင်း ထိရောက်မှု မရှိြဖစ်လာတယ်။
07:19
Now imagine with me,
ရှင်တို့ အနေနဲ့ စိတ်ကူးကြည့်ကြပါ-
07:23
if you had a process
you had to go through --
ကျွန်မတို့ လုပ်ရမယ့် လုပ်ငန်းစဉ်
တစ်ခု ရှိတယ်ဆိုပါစို့ --
07:24
had no other alternative --
အခြား ရွေးစရာ မရှိဘူး --
07:28
and this process was inefficient, complex
ပြီးတော့ အဲဒီ လုပ်ငန်းစဉ်ဟာ
ထိရောက်မှု မရှိဘူး၊ ရှုပ်ထွေးလှတယ်၊
07:30
and very, very slow.
သိပ်သိပ်ကို နှေးနေတယ်။
07:34
What would you do?
ရှင်တို့ ဘာလုပ်သင့်လဲ။
07:35
I think you might start by trying
to find somebody to outsource it to,
အဲဒါကို တစ်ဦးဦးထံကို တာဝန်လွှဲပေးဖို့
ရှင်တို့ ကြိုးပမ်းမယ် ထင်တယ်၊
07:38
so that they can just
take care of that for you.
ရှင်တို့ ကိုယ်စား တာဝန် လုပ်ပေးမယ်
သူကို ရှာမှာပါ။
07:41
If that doesn't work,
အဲဒါ အလုပ် မဖြစ်ဘူးဆိုရင်၊
07:44
maybe you'd consider paying somebody
အဲဒါကို ခင်ဗျားတို့ ကိုယ်စား “တရားမဝင်”
07:47
to just "unofficially" take care
of it on your behalf --
တာဝန်ယူမယ့်သူကို ငွေပေးရန်
ရှင်တို့ စဉ်းစားနိုင်တယ် --
07:49
especially if you thought
nobody was going to catch you.
အထူးသဖြင့် ဘယ်သူမှာမှ ခင်ဗျားကို
ဖမ်းမိမှာ မဟုတ်ဘူး ဆိုရင်။
07:52
Not out of malice or greed,
မရိုးသားမှု ဒါမှမဟုတ် လောဘကြီးမှု
ကြောင့် မဟုတ်ဘဲ၊
07:56
just trying to make sure that you get
something to work for you
ရှင်တို့ ကိုယ်စား တစ်ခုခု လုပ်ဖြစ်မှာ
သေချာဖို့ အတွက်
07:59
so you can move on.
ရှေ့ဆက် သွားနိုင်ရန်ပါ။
08:02
Unfortunately, that
is the beginning of corruption.
အဲဒါဟာ ခြားစားမှုရဲ့ အစပဲ
ဖြစ်တာ စိတ်မကောင်းစရာပါ။
08:03
And if left to thrive and grow,
အဲဒါကို ရှင်သန် ကြီးထွားခွင့် ပေးလိုက်ရင်
08:07
it seeps into the whole system,
ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံး မကျန်းမာတာ
08:09
and before you know it,
ရှင်တို့ မသိခင်မှာကို စနစ်
08:11
the whole body is sick.
တစ်ခုလုံးထဲ စိမ့်ဝင်သွားမှာပါ။
08:12
Knowing this,
ဒါကို သိရှိထားတော့၊
08:16
we had to start by making sure
ကျွန်မတို့ လက်တွဲ လုပ်ကိုင်ကြတဲ့
08:17
that every single stakeholder
we worked with had a shared vision
အရေးပါတဲ့ ပါဝင်သူတိုင်းဆီမှာ ကျွန်မတို့
လုပ်ကိုင် လိုကြတာနဲ့ ပတ်သက်ပြီး တူညီတဲ့
08:19
for what we wanted to do.
အမြင်ရှိတာ သေချာစေခဲ့ကြတယ်။
08:23
So we met with everyone,
ဒါကြောင့် ကျွန်မတို့ဟာ လျှောက်လွှာပေါ်က
08:26
from the clerk whose sole job
is to remove staples
မျှော့ကုပ်ကို ချွတ်ခွာ
ပေးရုံကိုသာ လုပ်ပေးကြရတဲ့
08:28
from application packets,
စာရေးမှအစ၊ တရားရုံးချုပ်မှ
08:31
to the legal drafters
at the attorney general's office,
ဥပဒေ မူကြမ်းကို ရေးပေးကြသူတို့ အဆုံး
လူတိုင်းနဲ့ တွေ့ဆုံခဲ့တယ်။
08:33
to the clerks who are responsible
for serving business owners
အစိုးရ ဝန်ဆောင်မှုတွေကို ရယူရန်
လာကြတဲ့ လုပ်ငန်းရှင်တွေကို
08:37
when they came to access
government services.
ဝန်ဆောင်ပေးကြတဲ့
စာရေးစာချီတွေလည်း ပါဝင်ခဲ့တယ်။
08:40
And with them,
သူတို့ရဲ့ နေ့စဉ်
08:43
we made sure that they understood
ဆောင်ရွက်ချက်တွေက အလုပ်နေရာသစ်တွေ
08:44
how their day-to-day actions
were impacting our ability as a country
ဖန်တီးရန်ကို၊ ရင်းနှီးမှုသစ်တွေ
ရရှိလာရေးကို ဘယ်လို
08:46
to create new jobs
and to attract investments.
အကျိုးသက်ရောက်ကြောင်း သူတို့
နားလည်ကြအောင် ရှင်းပြခဲ့ကြပါတယ်။
08:50
No one's role was too small;
everyone's role was vital.
ဘယ်သူရဲ့ အခန်းကဏ္ဍကမှ မသေးခဲ့ပါ၊
လူတိုင်းဟာ မရှိမဖြစ် အရေးပါတယ်။
08:54
Now, guess what we started to see?
ဒါနဲ့ ကျွန်မတို့ မြင်လာရတာကို သိကြလား။
08:59
A coalition of government employees
ပုံစံပီပြင်ကာ ကြီးထွားတဲ့ အပြောင်းအလဲကို
09:02
who are excited and ready to drive change,
အားထုတ်ရန် အသင့်ရှိနေကြတဲ့ အစိုးရ
အမှုထမ်းနဲ့
09:04
began to grow and form.
ဝန်ထမ်းတွေရဲ့ မဟာမိတ် အဖွဲ့ပါပဲ။
09:07
And together we started
to implement changes
ကျွန်မတို့ အားလုံး လက်တွဲလျက်
ကျွန်မတို့ နိုင်ငံထဲက
09:09
that impacted the service
delivery of our country.
ဝန်ဆောင်ပေးမှုများကို ပြောင်းလဲမှုကို
ရုပ်လုံးဖေါ်ကြပါတော့တယ်။
09:12
The result?
ရလဒ်ကကော။
09:16
In just two years,
နှစ်နှစ် အတွင်းမှာကိုပဲ၊
09:17
Kenya's ranking moved from 136 to 92.
ကင်ညာရဲ့ အဆင့်အတန်းဟာ
၁၃၆ မှနေပြီ ၉၂ သို့ တက်လှမ်းနိုင်ခဲ့တယ်။
09:19
(Applause)
(လက်ခုပ်တီးသံများ)
09:24
And in recognition of the significant
reforms we've been able to implement
အဲဒီလို တိုတောင်းတဲ့ ကာလအတွင်းမှာ
ကျွန်မတို့က သိသာတဲ့ ပြုပြင်မှုများကို
09:32
in such a short time,
ရုပ်လုံးဖေါ်နိုင်ခဲ့ခြင်းကို အသိအမှတ်
09:36
Kenya was recognized
ပြုတဲ့အနေနဲ့ ကင်ညာနိုင်ငံဟာ
ကမ္ဘာကြီးမှာ
09:38
to be among the top three
global reformers in the world
နှစ်နှစ်ဆက်တိုက် ပြုပြင်မှုများကို
ရုပ်လုံးဖေါ်နိုင်တဲ့ ထိပ်သီး သုံးနိုင်ငံ
09:40
two years in a row.
ထဲက တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့တယ်။
09:44
(Applause)
(လက်ခုပ်တီးသံများ)
09:46
Are we fully healthy?
ကျွန်မတို့ အခု လုံးဝ ကျန်းမာနေပြီလား။
09:53
No.
မဟုတ်ပါ။
09:55
We have some serious work still to do.
ကျွန်မတို့ လေးလေးနက်နက်
လုပ်စရာ အချို့ ရှိနေသေးတယ်။
09:57
I like to think about these two years
like a weight-loss program.
လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်နှစ်ကာလကို ကျွန်မက
ကိုယ်အလေးချိန် လျှော့ချမှုလို ယူဆပါတယ်။
10:00
(Laughter)
(ရယ်မောသံများ)
10:04
It's that time after months
of hard, grueling work at the gym,
လချီ လေ့ကျင့်ခန်းတွေ လုပ်ပြီးတဲ့နောက်
ကိုယ့်အလေးချိန်ကို
10:06
and then you get your first
time to weigh yourself,
ချိန်ကြည့်ရမယ့် ကာလမျိုးနဲ့ တူပါတယ်၊
10:10
and you've lost 20 pounds.
ပေါင် ၂၀ ကျသွားတာကို သိလာတာမျိုးပါ။
10:12
You're feeling unstoppable.
ဘယ်သူမှ ရပ်လို့ မရနိုင်တဲ့ စိတ်မျိုး။
10:14
Now, some of you may think
this doesn't apply to you.
အခုပြောတွေဟာ ငါနဲ့မဆိုင်ဘူးလို့
ရှင်တို့ထဲက တချို့ ထင်နိုင်ကြတယ်။
10:18
You're not from Kenya.
ကိုယ်က ကင်ညာမှ မဟုတ်ဘူး။
10:22
You don't intend to be an entrepreneur.
ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်က စွန့်ဦးတီထွင်ရှင်
မဟုတ်ဘူး။
10:24
But think with me for just a moment.
ဒါပေမဲ့ ခဏလေး ကျွန်မနဲ့အတူ
စဉ်းစားကြည့်ပါ။
10:26
When is the last time
you accessed a government service?
ရှင်တို့ အစိုးရ ဝန်ဆောင်မှု တစ်ခုခုကို
နောက်ဆုံး ရယူခဲ့တာ ဘယ်တုန်းကလဲ။
10:29
Maybe applied for your driver's license,
ရှင်တို့ရဲ့ ယာဉ်မောင်း လိုင်စင်
လျှောက်ခဲ့တုန်းကများလား။
10:33
tried to do your taxes on your own.
ပေးရမယ့် အခွန်တွေကို ကိုယ့်ဘာသာကိုယ်
တွက်ခဲ့တုန်းကလား။
10:36
It's easy in this political
and global economy
ဒီနေ့ရဲ့ နိုင်ငံရေး နဲ့ စီးပွားရေး
အခြေအနေမျိုးတွင်
10:42
to want to give up when we think
about transforming government.
အစိုးရအား ပြုပြင်ရေးကို စဉ်းစားရင်
လက်လျှော့ပစ်ဖို့ များပါတယ်။
10:45
We can easily resign to the fact
or to the thinking
အစိုးရဟာ ထိရောက်မှု သိပ်ကို နည်းတယ်၊
10:49
that government is too inefficient,
ခြစားမှု သိပ်များတယ်၊
10:52
too corrupt,
ဒါကို ပြုပြင် မရနိုင်ဘူး
10:55
unfixable.
ဆိုပြီး စဉ်းစားမိမှာပါ။
10:56
We might even rarely get
some key government responsibilities
ကျွန်မတို့ဟာ ရှားရှားပါးပါး အချို့
ကဏ္ဍများဆိုင်ရာ တာဝန်ပေး
10:58
to other sectors,
ခံရတာမျိုး၊ ယာယီကုစားရေး
11:01
to Band-Aid solutions,
အဖြေကို ရှာပေးခဲ့ရတာ
11:03
or to just give up and feel helpless.
လက်လျှော့လျက်
ဘာမှလုပ်မရဘူး ခံစားမိနိုင်ခဲ့ပါတယ်။
11:04
But just because a system is sick
doesn't mean it's dying.
စနစ်ဟာ မကျန်းမာဘူးဆိုတာ
၎င်းဟာ သေတော့မယ်လို့ မဆိုလိုပါ။
11:07
We cannot afford to give up
ကျွန်မတို့ အစိုးရအား ပြုပြင်ရေးဆိုင်ရာ
စိန်ခေါ်မှု ကိစ္စထဲ
11:12
when it comes to the challenges
of fixing our governments.
ကျွန်မတို့ဟာ လက်လျှော့ပေးမိတာမျိုးကို
11:15
In the end,
ခွင့်ပြုမရနိုင်ပါ။
11:19
what really makes a government healthy
is when healthy cells --
ဆဲလ်တွေ အားလုံး၊ ကျွန်မနဲ့
ရှင်တို့ အားလုံး ကျန်းမာကျမှ၊
11:22
that's you and I --
အစိုးရဟာ ကျန်းမာလာနိုင်မှာမို့လို့
11:26
get to the ground,
မြေပေါ်မှာ မားမားကြီး ရပ်လျက်၊
11:29
roll up our sleeves,
အရန်သင့် ပြင်ဆင်ထားကာ
11:31
refuse to be helpless
ဘာမှမလုပ်နိုင်ဘူး ဆိုတာ မေ့ပစ်လိုက်ကြပါ၊
11:32
and believe that sometimes,
တစ်ခါတရံတွင်၊ ရှင်သန် ကြီးထွားရန်
11:34
all it takes is for us
to create some space
ကျန်းမာကြတဲ့ ဆဲလ်များအတွက်
လိုအပ်တဲ့ နေရာကို ကျွန်မတို့
11:36
for healthy cells to grow and thrive.
ဖန်တီးပေးရုံနဲ့ အဲဒီလို လုပ်ပေးနိုင်ပါတယ်။
11:39
Thank you.
ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။
11:42
(Applause)
(လက်ခုပ်တီးသံများ)
11:43
Translator:Myo Aung
Reviewer:sann tint

sponsored links

Charity Wayua - Public sector researcher
IBM's Charity Wayua is a research manager in Nairobi, Kenya, where she leads the company's the public sector research team.

Why you should listen

Dr. Charity Wayua creates commercially viable innovative solutions to address inefficiencies in the delivery of government services with the aim of creating an environment where businesses thrive. Wayua and her team work closely with the government and private sector to co-create various public sector solutions that make the delivery of government services to businesses more efficient and effective. The World Bank ranked Kenya the third most reformed country on its "Ease of Doing Business" ranking two years in a row, moving up 44 places in rank in just two years in part due to the work of Wayua's team.

sponsored links

If you need translations, you can install "Google Translate" extension into your Chrome Browser.
Furthermore, you can change playback rate by installing "Video Speed Controller" extension.

Data provided by TED.

This website is owned and operated by Tokyo English Network.
The developer's blog is here.